Những thách thức và cơ hội mới trong địa chính trị và khung toàn cầu đa cực: Thịnh vượng chung cho ASEAN và Trung Quốc

ASEAN được xây dựng trên nền tảng vững chắc của sự thịnh vượng chung nhằm đạt được phát triển và tăng trưởng chất lượng cao cho khu vực. Tầm quan trọng của sự thịnh vượng chung này được thể hiện qua "trung tâm của ASEAN" trong việc quản lý địa kinh tế và địa chính trị trong khu vực. Diễn đàn Quan hệ Chiến lược ASEAN-Trung Quốc tại Đại học Sunway, Malaysia ngày 17-18 tháng 9 đã nêu bật một số thách thức và cơ hội quan trọng, quy tụ các học giả, nhà hoạch định chính sách và nhà nghiên cứu hàng đầu từ khắp khu vực.

Với tư cách là một khối, ASEAN chiếm gần 7,5% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu và đóng góp khoảng 8-9% vào tăng trưởng GDP toàn cầu giai đoạn 2015-2025. Tổng GDP của khối đạt gần 4 nghìn tỷ USD, trở thành nền kinh tế lớn thứ năm thế giới. Năm thành viên ASEAN-5 gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan và Việt Nam đạt mức tăng trưởng sản lượng trung bình khoảng 4-5% mỗi năm.

Ouyang Yujing, đại sứ Trung Quốc tại Malaysia, ca ngợi thương mại song phương là một "động lực mạnh mẽ" và nhấn mạnh "quan hệ cùng có lợi được củng cố, song song với thương mại phát triển thịnh vượng" giữa ASEAN và Trung Quốc. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của thịnh vượng chung và khả năng phục hồi giữa hai bên trong việc: (a) củng cố phát triển thông qua mở cửa và hội nhập; (b) tập trung vào tiến bộ xanh, năng lượng và đổi mới; và (c) đẩy nhanh đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC) để sớm hoàn tất và vững chắc bảo vệ hòa bình trong khu vực.

Hợp tác của ASEAN với Trung Quốc có ý nghĩa quan trọng về thương mại và đầu tư. ASEAN đã xây dựng các mối liên kết thương mại và đầu tư chặt chẽ với Trung Quốc thông qua Hiệp định Thương mại Tự do ASEAN-Trung Quốc và việc nâng cấp thỏa thuận này lên ACFTA 3.0 tại Kuala Lumpur dưới thời Chủ tịch ASEAN của Malaysia năm 2025, tập trung vào các chuỗi giá trị sản xuất toàn cầu chất lượng cao liên quan đến kinh tế xanh, chuyển đổi số và cải thiện kết nối trong khu vực.

Hơn nữa, ASEAN đã trở thành khối thương mại lớn nhất thế giới thông qua Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) với 5 thành viên ngoài ASEAN: Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Australia và New Zealand. RCEP chiếm gần 30% GDP toàn cầu, 28% thương mại thế giới, 25% dòng chảy FDI toàn cầu và 30% dân số thế giới.

Thương mại hàng hóa hai chiều giữa ASEAN và Trung Quốc đạt 772,4 tỷ USD, chiếm 20,1% tổng thương mại của ASEAN năm 2024. Năm 2025, thương mại song phương giữa ASEAN và Trung Quốc tăng lên 1 nghìn tỷ USD, bất chấp những bất ổn toàn cầu. Thương mại song phương Trung Quốc-Malaysia đạt mức kỷ lục khoảng 133,2 tỷ USD năm 2025, tăng hai chữ số ở mức 12,0%, với Trung Quốc tiếp tục là đối tác thương mại lớn nhất của Malaysia trong năm thứ 17 liên tiếp. Thương mại giữa Malaysia và ASEAN đạt khoảng 211,9 tỷ USD, với Singapore là đối tác thương mại lớn nhất trong ASEAN. Cả ASEAN và Trung Quốc đều là đối tác thương mại quan trọng của Malaysia.

Địa chính trị gia tăng và sự phân mảnh địa kinh tế

Mặc dù khu vực đạt được tăng trưởng đáng kể, nhưng hiện có nhiều bất ổn toàn cầu lớn hơn bao giờ hết, từ căng thẳng thương chiến Mỹ-Trung, cú sốc thuế quan của Mỹ, cuộc chiến Mỹ-Iran đang diễn ra ở Trung Đông, chiến tranh Nga-Ukraine ở châu Âu, áp lực lạm phát toàn cầu đến sự đứt gãy chuỗi giá trị toàn cầu (GVC), tất cả đều ảnh hưởng đáng kể đến tăng trưởng và thịnh vượng của kinh tế toàn cầu và khu vực Đông Á.

Phát biểu quan trọng tại diễn đàn, Kan Channmeta, Quốc vụ khanh Bộ Công nghiệp, Khoa học, Công nghệ và Đổi mới, Vương quốc Campuchia, tập trung vào tác động của các công nghệ mới nổi đối với khung đa cực toàn cầu, dẫn đến "chủ nghĩa công nghệ quốc gia" củng cố địa chính trị và sự phân mảnh địa kinh tế toàn cầu.

Những bất ổn toàn cầu này chuyển thành sự đứt gãy chuỗi giá trị toàn cầu, cú sốc giá dầu kéo dài, lạm phát cao hơn và tăng trưởng kinh tế toàn cầu cũng như khu vực thấp hơn. Dự báo của IMF công bố tháng 7/2026 cho thấy tăng trưởng toàn cầu chậm lại từ 3,5% năm 2025 xuống 3% năm 2026.

Các nền kinh tế châu Á mới nổi và đang phát triển sẽ chứng kiến tăng trưởng giảm từ 5,6% năm 2025 xuống 5% năm 2026. Việc giá dầu tiếp tục bị sốc do cuộc chiến Mỹ-Iran cũng làm gia tăng tình trạng lạm phát kéo dài, dẫn đến lạm phát chi phí đẩy và stagflation, với lạm phát cao và thất nghiệp cao. Điều này làm suy yếu các công cụ chính sách tài khóa và tiền tệ quan trọng để quản lý và giảm thiểu sự lây truyền các cú sốc kinh tế trong nước và khu vực.

Diễn đàn đã nêu bật một số vấn đề và cơ hội quan trọng cần được tái cơ bản khẩn cấp để làm sâu sắc hơn sự tăng trưởng bền vững và bao trùm trong khu vực.

• Sự phân mảnh địa kinh tế đã gia tăng qua các năm và đã được quan sát thấy trước cú sốc đại dịch Covid-19.
• Thứ nhất, có những tác động không đều của thương mại và mở cửa đối với tăng trưởng kinh tế trong và giữa các nước. Bằng chứng gần đây cho thấy các nền kinh tế mở có tốc độ tăng trưởng cao hơn, khoảng cách tiền lương giữa lao động lành nghề và không lành nghề ngày càng lớn, cũng như sự chênh lệch ngày càng tăng giữa đô thị và nông thôn.
• Tác động không đều của công nghệ và thương mại cũng rõ ràng giữa các nước phát triển và đang phát triển. Bằng chứng gần đây cũng cho thấy sự bắt kịp của phương Nam (đang phát triển) so với phương Bắc (phát triển), thu hẹp khoảng cách phát triển giữa họ.
• Các vấn đề mới nổi về phân mảnh địa kinh tế dưới dạng sự không chắc chắn của chính sách kinh tế (EPU) trong các chiến lược kinh tế mở cũng ngày càng rõ ràng và đang tạo ra các liên minh chiến lược. Sự không chắc chắn trong các liên minh chiến lược đang tạo ra sự không chắc chắn về đầu tư dưới dạng sự tách rời các hoạt động GVC của các tập đoàn đa quốc gia, cụ thể là offshore, nearshore và friend-shoring.
• Địa chính trị gia tăng và việc vũ khí hóa thương mại đang gây ra những distortion đáng kể đối với thương mại và đầu tư trong khu vực. Việc từ bỏ khung dựa trên quy tắc và thị trường đang tạo ra sự mất cân bằng trong các chính sách khu vực và trong nước. Với địa kinh tế bị phân mảnh và địa chính trị toàn cầu gia tăng, sự không chắc chắn của chính sách kinh tế (EPU) đang tăng tốc trong khu vực.
• Khung dựa trên quy tắc và thị trường rất quan trọng đối với hiệu quả của các chuỗi giá trị toàn cầu và quản lý các liên kết hậu cần và thượng nguồn của GVC. Việc từ bỏ khung dựa trên quy tắc và thị trường đang tạo ra các liên minh chiến lược và khung quản trị đa cực. Hệ quả của chế độ đa cực và các liên minh chiến lược có thể đáng kể hơn đối với các nền kinh tế phát triển và đang phát triển như Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Singapore và Việt Nam.

Các khuyến nghị chính sách

Với sự gia tăng EPU thông qua phân mảnh địa kinh tế, cần làm cho GVC trở nên kiên cường hơn với các cú sốc và cải thiện thương mại dựa trên "quy tắc" và "thị trường" trong khu vực. Điều quan trọng là duy trì môi trường thương mại và đầu tư mở và tăng cường hợp tác kinh tế khu vực. Trong这方面, ASEAN sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và tăng cường các thỏa thuận thương mại dựa trên quy tắc và thị trường trong khu vực, những thỏa thuận đã đặt nền tảng cho tăng trưởng và phát triển bền vững lâu dài. Chúng ta có thể cần một khung mới về thịnh vượng và tăng trưởng chung trong khu vực từ chế độ đa cực.

Việc giải quyết các công nghệ mới nổi như AI, robotics, giao thông điện, công nghệ tự hành và công nghệ vũ trụ là rất quan trọng. Các công ty GVC thế hệ mới phải nhanh nhẹn và linh hoạt để tham gia và định vị vào các hoạt động GVC giá trị gia tăng cao hơn trong cả sản xuất và dịch vụ. Sự phát triển của giai đoạn tăng trưởng tiếp theo phải được thúc đẩy bởi lực lượng lao động lành nghề và linh hoạt để "giải lắp ráp" và "tái lắp ráp" kỹ năng của họ. Điều này rất quan trọng đối với ASEAN và Đông Á.

Tuy nhiên, cũng có một số vấn đề xã hội do công nghệ mới nổi gây ra, chẳng hạn như việc tăng cường phân mảnh địa kinh tế và những thách thức khác mà khu vực phải đối mặt.